Farklı RES projelerinde görev alan saha mühendislerimizin raporlarında aynı üç sorun birlikte öne çıkıyor: sahaya katı gelen beton, buna bağlı yerleşme kusurları (segregasyon ve boşluklu yüzey) ve mikserler arasındaki bekleme yüzünden oluşan soğuk derzler. Üçü de aynı kökten, uzaklıktan besleniyor ve büyük ölçüde önlenebilir.
Sorun neden uzaklıktan başlıyor?
Taze beton karıldığı andan itibaren işlenebilirliğini kaybetmeye başlar. Uzun, rampalı yollarda ve sıcak havada bu kıvam kaybı hızlanır. Sahada bunu telafi etmek için sık başvurulan iki yol da sorunludur:
- Betonu baştan katı (düşük kıvam sınıfında) sipariş etmek: yolda kıvam kaybı azalır ama yerleştirme zorlaşır.
- Sahada mikserde su eklemek: su/çimento oranı yükselir, dayanım ve dayanıklılık düşer. TS EN 206 ve proje şartnameleri sahada kontrolsüz su eklenmesine izin vermez.
Katı beton sahada ne yapıyor?
- Akmayan beton pompa ve oluk içinde ayrışmaya (segregasyon) eğilimlidir: iri agrega bir yanda, harç diğer yanda toplanır.
- Sık donatılı bölgelerde, örneğin türbin temelindeki ankraj kafesi çevresinde veya kolon-kiriş birleşimlerinde, beton donatı arasından geçemez; çakıl yuvaları ve boşluklar oluşur.
- Vibrasyon süresi uzar; düzensiz ve aşırı vibrasyon bu kez yüzeyde şerbet birikmesine ve yeniden ayrışmaya yol açar.
- Sonuç kalıp alındığında ortaya çıkar: tamir harcı, ek karot ve testler, gecikme ve tartışma.
Mikserler arasındaki süre ve soğuk derz
Uzak bir sahada tek bir mikserin gidiş-dönüşü bir saati rahatlıkla aşabilir. Araç sayısı ve sevkiyat planı buna göre kurulmazsa yeni beton, bir önceki katman priz almaya başladıktan sonra gelir. İki katman tek parça (monolitik) olarak birleşemez ve soğuk derz oluşur.
Soğuk derz, su ve zararlı maddelerin girişi için zayıf bir hat ve tasarımda öngörülmemiş bir süreksizliktir. Türbin temeli gibi kesintisiz dökülmesi gereken kütle betonlarında kabul edilebilir bir durum değildir; bu nedenle döküm öncesi planlama, dökümün kendisi kadar önemlidir.
Çözüm 1: Suyu değil, kıvamı koruyan katkılar
- Yüksek oranda su azaltıcı (polikarboksilat esaslı süper akışkanlaştırıcı) katkı: düşük su/çimento oranıyla akıcı ve yerleştirmesi kolay beton.
- Kıvam koruyucu ve priz geciktirici katkı: taşıma ve bekleme süresince işlenebilirliği korur, katmanlar arasında soğuk derz riskini azaltır.
- Katkı dozajı santralde sabitlenmelidir. Sahada ek doz gerekiyorsa bu, karışım tasarımında tanımlı ve tedarikçinin onayladığı bir prosedürle, kayıt altında yapılmalıdır.
- Deneme dökümü: gerçek taşıma süresi kadar bekletilen betonda kıvam ve priz süresi ölçülerek karışımın saha koşuluna uygunluğu doğrulanmalıdır.
Çözüm 2: Kritik elemanlarda kendiliğinden yerleşen beton (KYB)
Kumanda binası kolonları, sık donatılı perdeler ve ince kesitli elemanlar gibi vibratörün zor ulaştığı yerlerde kendiliğinden yerleşen beton (KYB, İngilizce SCC) güçlü bir alternatiftir. KYB kendi ağırlığıyla akar, donatı arasını doldurur ve vibrasyon ihtiyacını büyük ölçüde ortadan kaldırır.
- Kalıp basıncı normal betondan yüksektir; kalıp, bağlantılar ve sızdırmazlık buna göre tasarlanmalıdır.
- Kıvam kontrolü çökme yerine yayılma (slump-flow) deneyiyle yapılır (TS EN 12350-8).
- Maliyet ve tedarik önceden netleşmelidir; KYB her eleman için değil, fayda sağladığı elemanlar için seçilmelidir.
Beton işi santralde değil, takvimde başlar
- Taşıma, boşaltma ve dönüş sürelerinden gerekli mikser sayısını hesaplayın.
- Döküm hızını pompa kapasitesi ve katman kalınlığıyla eşleştirin: her katman, bir öncekinin prizinden önce örtülmelidir.
- Yol, hava ve santral arızası için yedek araç veya yedek santral içeren yazılı bir B planı hazırlayın.
- Kesinti kaçınılmazsa yüzeyi hazırlanmış, planlı bir inşaat derzi yapın; betonu rastgele bir soğuk derze bırakmayın.
Döküm günü saha kontrol listesi
- İrsaliye: beton sınıfı, kıvam sınıfı, en büyük agrega boyutu, katkı ve santral çıkış saati
- Santral çıkışı ile döküm arasındaki süre (şartname sınırına göre; yaygın uygulama 90 dakika)
- Her araçta kıvam (çökme veya yayılma) ve beton sıcaklığı ölçümü
- Numune alma (küp veya silindir) ve numunelerin sahada uygun koşulda korunması
- Sahada su eklenmemesi
- Katman kalınlığı, vibrasyon düzeni ve katmanlar arası süre
- Kür uygulaması, kalıp alma süresi ve yüzey kusurlarının fotoğraflı kaydı
Bu kontrolleri sahada kim yapıyor?
Bu yazıdaki gözlemler, Türkiye'nin farklı bölgelerindeki enerji projelerinde görev alan saha mühendislerimizin raporlarından derlendi. Tekpro kalite kontrol ekipleri beton dökümlerinde irsaliye ve süre takibini, kıvam ve sıcaklık ölçümünü, numune alımını ve döküm sonrası yüzey kontrolünü fotoğraflı raporlarla yürütür; uygunsuzlukları kayıt altına alır ve kapanışına kadar izler.